Lịch Sử Apartheid Và Hành Trình Hòa Giải Của Nam Phi

Apartheid là chế độ phân biệt chủng tộc chính thức áp dụng tại Nam Phi từ năm 1948 đến năm 1994, trong đó người da trắng thiểu số nắm quyền và áp đặt hàng loạt đạo luật tách biệt nghiêm ngặt theo màu da. Hành trình hòa giải sau đó, đặc biệt qua Ủy ban Sự thật và Hòa giải do Desmond Tutu chủ trì, chọn cách đối thoại và ân xá có điều kiện thay vì trả thù, giúp Nam Phi chuyển giao quyền lực trong hòa bình dù để lại nhiều vết thương chưa lành hẳn.

Bảo tàng Apartheid tại Johannesburg, nơi lưu giữ lịch sử giai đoạn này

Apartheid là gì, chính thức bắt đầu và kết thúc khi nào?

Apartheid, tiếng Afrikaans nghĩa là sự tách biệt, là chế độ phân biệt chủng tộc chính thức tại Nam Phi từ năm 1948, khi đảng Quốc gia lên nắm quyền, cho đến năm 1994, khi cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên diễn ra. Dưới chế độ này, khoảng 15% dân số da trắng nắm gần như toàn bộ quyền lực chính trị và kinh tế, trong khi phần đông dân số da đen, người lai và gốc Á bị hạn chế nghiêm ngặt về nơi ở, việc làm, giáo dục và quyền bầu cử. Trước năm 1948, sự phân biệt đối xử theo chủng tộc đã tồn tại dưới thời thuộc địa, nhưng apartheid biến điều này thành một hệ thống pháp luật toàn diện và có tổ chức.

Những đạo luật nào định hình chế độ apartheid?

Đạo luật Đăng ký Dân số năm 1950 phân loại mọi công dân theo chủng tộc, còn Đạo luật Khu vực Nhóm cùng năm buộc các cộng đồng phải sống tách biệt theo màu da, dẫn tới hàng trăm nghìn người bị cưỡng chế di dời khỏi nơi ở. Luật thông hành, còn gọi là pass law, buộc người da đen phải mang theo giấy tờ tùy thân đặc biệt mọi lúc, hạn chế quyền di chuyển và cư trú tại khu vực đô thị. Đạo luật Cấm Hôn nhân Hỗn hợp năm 1949 và Đạo luật Vô luân sau đó còn cấm hôn nhân cũng như quan hệ tình cảm giữa người khác chủng tộc. Đạo luật Giáo dục Bantu năm 1953 áp đặt chương trình học kém chất lượng hơn cho học sinh da đen, trong khi hệ thống Bantustan tạo ra các vùng lãnh thổ tự trị giả hiệu nhằm tước bỏ quyền công dân Nam Phi của người da đen.

 

Thảm sát Sharpeville năm 1960 đã thay đổi cục diện đấu tranh ra sao?

Ngày 21 tháng 3 năm 1960, cảnh sát nổ súng vào đám đông biểu tình phản đối luật thông hành tại thị trấn Sharpeville, khiến 69 người thiệt mạng theo số liệu chính thức, một số nguồn sau này ghi nhận con số cao hơn. Sự kiện này khiến chính phủ ban bố tình trạng khẩn cấp, cấm hoạt động cả đảng ANC lẫn PAC, đẩy phong trào đấu tranh từ bất bạo động sang thành lập các nhánh vũ trang. Liên Hợp Quốc sau đó chọn ngày 21 tháng 3 làm Ngày Quốc tế Xóa bỏ Phân biệt Chủng tộc. Đến năm 1996, chính Tổng thống Mandela đã chọn Sharpeville làm nơi ký ban hành bản Hiến pháp mới của Nam Phi, một cách để biến địa điểm từng xảy ra bi kịch thành biểu tượng của sự đổi thay.

Khu tưởng niệm thảm sát Sharpeville năm 1960

Cuộc nổi dậy Soweto năm 1976 có ý nghĩa gì trong lịch sử apartheid?

Ngày 16 tháng 6 năm 1976, hàng chục nghìn học sinh tại Soweto, Johannesburg, xuống đường phản đối quy định bắt buộc học tiếng Afrikaans, ngôn ngữ họ xem là biểu tượng của chính quyền áp bức, và bị cảnh sát nổ súng trấn áp khiến hàng trăm người thiệt mạng. Hình ảnh cậu bé 12 tuổi Hector Pieterson được bế trên tay ngay sau khi trúng đạn đã trở thành biểu tượng toàn cầu về sự tàn khốc của apartheid. Bảo tàng Hector Pieterson mở cửa tại Soweto từ năm 2002 để tưởng niệm sự kiện này. Ngày 16 tháng 6 hiện là ngày lễ quốc gia mang tên Ngày Thanh niên tại Nam Phi, ghi nhớ vai trò của thế hệ học sinh trong cuộc đấu tranh.

Bạn có thể đọc thêm: Bảo Tàng Apartheid Ở Johannesburg Có Gì Đáng Tham Quan? để biết thêm về nơi trưng bày đầy đủ giai đoạn lịch sử này.

Bảo tàng Hector Pieterson tại khu Soweto

Apartheid kết thúc như thế nào?

Apartheid chính thức kết thúc khi Tổng thống F. W. de Klerk tuyên bố dỡ bỏ lệnh cấm với đảng ANC vào tháng 2 năm 1990, sau đó trả tự do cho Nelson Mandela ngày 11 tháng 2 năm 1990 sau 27 năm bị giam giữ. Các bên sau đó trải qua nhiều vòng đàm phán kéo dài từ năm 1991 đến 1993 để soạn thảo khuôn khổ chuyển giao quyền lực trong hòa bình, trước khi cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên diễn ra vào tháng 4 năm 1994. Ông de Klerk và Mandela cùng được trao giải Nobel Hòa bình năm 1993 để ghi nhận vai trò của cả hai trong tiến trình chấm dứt apartheid mà không dẫn đến nội chiến.

Bạn có thể đọc thêm: Di Sản Nelson Mandela Ảnh Hưởng Đến Nam Phi Ngày Nay Thế Nào? để hiểu rõ hơn về vai trò của ông trong giai đoạn chuyển giao này.

 

Ủy ban Sự thật và Hòa giải đã hàn gắn đất nước ra sao?

Ủy ban Sự thật và Hòa giải, thành lập năm 1995 và do Desmond Tutu làm chủ tịch, chọn cách tiếp cận công lý phục hồi, cho phép cả nạn nhân lẫn thủ phạm ra làm chứng công khai, đổi lại có thể được ân xá nếu khai đầy đủ sự thật về các hành vi vi phạm nhân quyền mang động cơ chính trị. Cách làm này khác hẳn mô hình tòa án hình sự thông thường, ưu tiên việc phơi bày sự thật và chữa lành tâm lý cộng đồng hơn là chỉ trừng phạt. Ủy ban hoạt động chính từ năm 1996 đến 1998 và trở thành mô hình tham khảo cho nhiều quốc gia khác từng trải qua xung đột nội bộ sau này.

Hành trình hòa giải của Nam Phi hôm nay còn những thách thức nào?

Hành trình hòa giải của Nam Phi hôm nay vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là khoảng cách giàu nghèo giữa các nhóm sắc tộc chưa được thu hẹp đáng kể dù đã hơn 30 năm kể từ khi apartheid kết thúc. Vấn đề quyền sở hữu đất đai, vốn từng bị phân bổ bất công dưới thời apartheid, vẫn là chủ đề tranh luận chính trị gay gắt tại Nam Phi. Dù vậy, nhiều nhà quan sát quốc tế vẫn xem cách Nam Phi xử lý quá trình chuyển giao, ưu tiên đối thoại thay vì trả thù, là một trong những ví dụ hòa giải dân tộc thành công nhất thế kỷ 20.

Khách du lịch có thể tìm hiểu lịch sử này ở đâu khi đến Nam Phi?

Bảo tàng Apartheid tại Johannesburg là nơi trình bày đầy đủ nhất về lịch sử này, còn khu Soweto và Bảo tàng Hector Pieterson giúp khách hiểu rõ hơn về cuộc nổi dậy năm 1976 ngay tại địa điểm lịch sử. Đảo Robben ngoài khơi Cape Town, nơi giam giữ Mandela và nhiều tù nhân chính trị khác, cũng là điểm đến phổ biến để tìm hiểu giai đoạn này.

Theo kinh nghiệm của Du Lịch Nam Phi, các lịch trình Tour Nam Phi từ Hà Nội có tuyến Johannesburg thường sắp xếp ghé Bảo tàng Apartheid hoặc khu Soweto, giúp khách có cái nhìn đầy đủ hơn về lịch sử Nam Phi bên cạnh trải nghiệm safari và cảnh quan thiên nhiên.

 Đảo Robben ngoài khơi Cape Town

Câu hỏi thường gặp về lịch sử apartheid Nam Phi

Từ apartheid có nghĩa là gì theo nguyên gốc tiếng Afrikaans?

Apartheid trong tiếng Afrikaans nghĩa đen là sự tách biệt hoặc trạng thái riêng rẽ, xuất phát từ gốc từ tương tự trong tiếng Hà Lan. Từ này được dùng chính thức từ năm 1948 để mô tả toàn bộ hệ thống chính sách phân biệt chủng tộc của chính phủ Nam Phi thời đó.

Nam Phi có xin lỗi chính thức về apartheid không?

Nhiều quan chức chính phủ Nam Phi hậu apartheid, bao gồm cả trong khuôn khổ Ủy ban Sự thật và Hòa giải, đã công khai thừa nhận và xin lỗi về những vi phạm nhân quyền trong giai đoạn này. Tuy nhiên không có một tuyên bố xin lỗi chính thức, thống nhất duy nhất mà quá trình này diễn ra qua nhiều phiên điều trần và phát biểu công khai khác nhau.

Có phải tất cả người da trắng Nam Phi đều ủng hộ apartheid không?

Không, một bộ phận người da trắng Nam Phi, bao gồm nhiều nhà báo, luật sư, sinh viên và một số chính trị gia, đã công khai phản đối apartheid và tham gia các phong trào đấu tranh cùng với người da đen. Sau vụ thảm sát Sharpeville và cuộc nổi dậy Soweto, nhiều sinh viên da trắng cũng xuống đường phản đối chính quyền.

Quốc tế đã phản ứng thế nào với apartheid trước năm 1994?

Nhiều quốc gia áp đặt cấm vận kinh tế, cấm vận vũ khí và tẩy chay thể thao với Nam Phi từ thập niên 1960 trở đi, còn Liên Hợp Quốc nhiều lần ra nghị quyết lên án chế độ này. Áp lực quốc tế kéo dài nhiều thập kỷ được xem là một trong những yếu tố góp phần buộc chính quyền Nam Phi phải đàm phán chấm dứt apartheid.

Ngày nay luật pháp Nam Phi có còn dấu vết nào của apartheid không?

Về mặt pháp lý, toàn bộ luật phân biệt chủng tộc đã bị bãi bỏ và thay thế bằng Hiến pháp năm 1996 đề cao bình đẳng, nhưng hậu quả xã hội và kinh tế của apartheid như phân bố đất đai, thu nhập vẫn còn ảnh hưởng rõ rệt tới cơ cấu dân cư nhiều thành phố Nam Phi ngày nay.

Về bài viết

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia làm Tour Nam Phi Từ Hà Nội của DulichNamPhi.vn, đơn vị chuyên tổ chức Tour Nam Phi với hơn 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 7/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại Du Lịch Nam Phi.